Serbest çalışmanın en zorlayıcı tarafı, gelirin düzensiz olması değil; verginin gelirden aylar sonra kapıyı çalmasıdır. Maaşlı bir çalışanın vergisi her ay kaynağında kesilirken, serbest meslek erbabı kazancını önce eline alır, sonra bunun bir kısmını devlete geri verir. Arada geçen sürede o para harcanmışsa, beyan dönemi bir krize dönüşür. Bu yüzden serbest çalışan vergi hesabı yılda bir yapılan bir işlem değil, her ayın sonunda tekrarlanan küçük bir alışkanlık olmalıdır. Aşağıda üç farklı tahmin yöntemini, hangisinin kime uygun olduğunu ve aylık rutini nasıl kuracağınızı adım adım göreceksiniz.
Tahmin yapmadan önce elinizdeki tutarın hangisi olduğunu ayırt etmek gerekir. Serbest çalışanlarda üç farklı "gelir" birbirine karışır:
Ayrıca kurumsal müşterilere fatura kesiyorsanız, ödeme yapılırken kaynakta bir stopaj kesintisi yapılır. Bu kesinti yılsonu beyanınızda hesaplanan vergiden düşülür. Yani stopajı yüksek olan bir serbest çalışan, beyan döneminde çoğu zaman küçük bir fark ödemesi yapar; hiç stopaj görmeyen, doğrudan bireysel müşteriye çalışan biri ise tüm yükü kendisi taşır. Karşılaştırma yaparken bu ayrım belirleyicidir.
En basit ve en çok işe yarayan yaklaşım budur. Her tahsilatın belirli bir yüzdesini, girdiği anda ayrı bir hesaba aktarırsınız. O hesaba dokunulmaz; sadece vergi, prim ve KDV ödemeleri için kullanılır.
Avantajı: muhasebe bilgisi gerektirmez, beş dakika sürer. Zayıf tarafı: gelir vergisi artan oranlı olduğu için, yılın ikinci yarısında üst dilime geçtiğinizde sabit oran eksik kalabilir.
Bu yöntemde her ayın sonunda yılbaşından o güne kadarki kazancınızı toplar, ilgili yılın gelir vergisi tarifesine göre üzerine düşen vergiyi hesaplar ve daha önce ayırdığınız tutarı bundan çıkarırsınız. Kalan fark, o ay ayırmanız gereken miktardır.
Örnek bir mantık akışı (tutarlar tamamen varsayımsaldır):
| Ay sonu | Kümülatif net kazanç | Tarifeye göre toplam vergi | Daha önce ayrılan | Bu ay ayrılacak |
|---|---|---|---|---|
| Nisan | 120.000 | 21.000 | 15.000 | 6.000 |
| Mayıs | 165.000 | 31.500 | 21.000 | 10.500 |
Görüldüğü gibi kazanç arttıkça ayrılan payın oranı da yükselir. Bu yöntem geçici vergi beyanlarınızla da doğal olarak uyum sağlar, çünkü aynı kümülatif mantıkla çalışır. Geliri yıl içinde çok dalgalanan, bazı aylar büyük projeler tamamlayan serbest çalışanlar için en doğru sonucu verir. Karşılığı ise her ay 20-30 dakikalık disiplinli bir kayıt işidir; gider fişlerini biriktirip yılsonuna bırakan biri bu yöntemi sürdüremez.
Üçüncü seçenek, hesabı otomatikleştirmektir. Banka hesabınızı bir ön muhasebe programına bağlayıp gelir ve giderleri kategorilere ayırırsanız, tahmini vergi yükünüzü panelden takip edebilirsiniz. Alternatifi, mali müşavirinizden her çeyrek sonunda bir tahmin raporu istemektir.